विजयपुर दरबारको अपनत्व विवाद : त्रिपक्षीय संवाद, साझा स्थल बनाउने प्रस्ताव

धरान । धरान–१४ स्थित ऐतिहासिक विजयपुर दरबार क्षेत्रको अपनत्वलाई लिएर देखिएको विवाद समाधान गर्न त्रिपक्षीय वार्ता सुरु भएको छ । 

पहिलो चरणको वार्तामा सरोकारवाला पक्षले ऐतिहासिक तथा पुरातात्त्विक अध्ययनका आधारमा विवाद टुंग्याउँदै विजयपुरलाई साझा स्थलका रूपमा विकास गर्नुपर्ने प्रस्ताव गरेका छन् ।

धरान उपमहानगरपालिकाका कार्यवाहक नगर प्रमुख अइन्द्रविक्रम बेघाको अग्रसरतामा बिहीबार नेपाल आदिवासी जनजाति महासङ्घ, किरात राई यायोक्खा र किरात याक्थुङ चुम्लुङका प्रतिनिधिबीच छलफल भएको हो । विजयपुर दरबार संरक्षण संघर्ष समितिका प्रतिनिधि र धरान–१४ का वडाध्यक्ष कृष्ण भट्टराईसमेत छलफलमा सहभागी थिए ।

छलफलमा महासङ्घका प्रतिनिधि कर्ण सुनुवारले किरात राई यायोक्खा तथा किरात याक्थुङ चुम्लुङको फरक धारणा र अडान रहेकाले महासङ्घले मध्यस्थताको भूमिका निर्वाह गरेको बताए ।

उनका अनुसार २०७४ सालपछि विजयपुर दरबार क्षेत्रको अपनत्व चार किरातको हुने गरी सहमति भएको थियो । सोही सहमतिअनुसार यस क्षेत्रको अपनत्व सबैको हुने गरी अघि बढ्नुपर्ने उनको धारणा छ ।

‘२०७४ सालपछि चार किरातको अपनत्व हुने गरी विजयपुर दरबार क्षेत्रको अपनत्व हुनुपर्ने सहमति भएको हो । त्यसैले सोही सहमतिअनुसार सबैको अपनत्व हुने गरी अघि बढ्नुपर्छ,’ सुनुवारले भने ।

उनले विवाद यथावत् रहे २०७४ सालपछि विजयपुर दरबार क्षेत्रमा निर्माण भएका संरचना हटाउनुपर्ने धारणा पनि राखे ।

किरात राई यायोक्खाका प्रतिनिधि भूपाल चाम्लिङ राईले विजयपुर दरबार क्षेत्रलाई चार किरातको साझा स्थलका रूपमा विकास गरेर अघि बढ्नुपर्ने बताए । उनले यसअघि हटाइएको चिण्डोको प्रतिमा स्थानीय सरकारको रोहवरमा पुनःस्थापित गर्नुपर्ने प्रस्ताव राखे ।

‘विजयपुर दरबार क्षेत्रमा चार किरातको साझा स्थलको अवधारणाअनुसार अघि बढौं । पहिले फालिएको चिण्डोलाई स्थानीय सरकारको रोहवरमा पुनःस्थापित गरौं,’ उनले भने ।

तर, किरात याक्थुङ चुम्लुङका प्रतिनिधि विप्लव थोक्लेनले विजयपुर दरबार क्षेत्रलाई चार किरातको भूमि मान्न नसकिने बताए । उनले खानेपानी परियोजनाका क्रममा भएको १८ बुँदे सहमतालाई आधार बनाएर विवाद समाधान गर्न नसकिने तर्क गरे ।

‘विजयपुर दरबार क्षेत्र चार किरातको भूमि होइन । परियोजना नै खारेज भइसकेको अवस्थामा खानेपानी परियोजनासँग जोडिएको १८ बुँदे सहमति कसरी लागू हुन्छ ?’ उनले प्रश्न गरे ।
थोक्लेनले विवादलाई लामो समयसम्म तन्काउन नहुने बताए । राई र लिम्बू समुदायबीचको विवादले धरान र समग्र नेपाली समाजमा त्रास सिर्जना गर्न नहुने उनको भनाइ थियो ।
‘राई र लिम्बूको विवादले सम्पूर्ण धरान र नेपालीलाई त्रसित बनाउन हुँदैन । लामो समयसम्म विवाद गरिरहनु हुँदैन,’ उनले भने ।

चिण्डोको प्रतिमा राखिएको विषयमा पनि उनले तत्कालीन धरान नगरप्रमुख हर्कराज राईलाई सचेत गराउँदा गराउँदै आफूखुसी प्रतिमा गाडिएको बताए । विजयपुर दरबार क्षेत्र प्राचीन तथा ऐतिहासिक प्रमाणका आधारमा लिम्बूहरूको भएको उनको दाबी छ ।

विजयपुर दरबार संरक्षण संघर्ष समितिका प्रवक्ता अमित थेवेले विवाद समाधानका लागि संवादको पहल गरेकोमा सरोकारवाला पक्षलाई धन्यवाद दिए । उनले अपनत्वको विषयमा हजारौं पटक वार्ता गर्न आफूहरू तयार रहेको बताए ।

‘विजयपुर एउटा प्रतीक हो । हामी विन–विनको अवस्थामा जानुपर्छ । पुरातत्त्वको उत्खनन हुनुअघि नै मिलेर अघि बढौं,’ थेवेले भने ।

उनले तत्कालीन र दीर्घकालीन समस्या कसरी समाधान गर्ने भन्ने विषयमा छलफल केन्द्रित गर्नुपर्ने बताए । उनका अनुसार २०७४ सालमा भताभुङ्गे दरबारलाई विजयपुर दरबार संरक्षण संघर्ष समितिको पहलमा सूचीकरण गरिएको थियो ।

छलफलका क्रममा याक्थुङ चुम्लुङले विजयपुर क्षेत्रको सूचीकरणका लागि गरेको माग सम्बोधन नभएको विषयसमेत उठेको थियो । वडा कार्यालयले सिफारिस गरेको विषयमा चुम्लुङले श्वेतपत्रसमेत जारी गरेको प्रतिनिधिहरूले बताएका थिए ।

याक्थुङ समुदायको पूजास्थलमा नै चिण्डोको प्रतिमा राखिएको भन्दै त्यसलाई स्थानान्तरण गर्नुपर्ने माग गर्दै आएको विषय पनि छलफलमा उठेको थियो । विजयपुर दरबार संरक्षण संघर्ष समिति भने २०७४ सालदेखि नै यस विषयको सरोकारवाला रहेको बताइएको छ ।

धरान–१४ का वडाध्यक्ष कृष्ण भट्टराईले विजयपुरलाई साझा स्थलका रूपमा विकास गर्दै पुरातात्त्विक अध्ययनपछि अपनत्वको विषय निरुपण गर्नुपर्ने बताए ।

‘विजयपुरलाई साझा स्थल बनाएर जाऔं । पुरातात्त्विक अध्ययनपछि यसको निरुपण गरौं,’ भट्टराईले भने ।
कार्यवाहक नगर प्रमुख बेघाले छलफलमा उठेका विषयलाई दस्ताबेजीकरण गरिने बताए । उनले विज्ञ तथा पुरातत्त्वविद्ले अध्ययन गरेर निकाल्ने निष्कर्षलाई स्वीकार गर्ने प्रतिबद्धता जनाए ।

‘हामी छलफल, बहस र दस्ताबेजीकरणलाई मान्छौं । विज्ञ र पुरातत्त्वविद्ले जे निष्कर्ष निकाल्नुहुन्छ, त्यसलाई मान्छौं,’ बेघाले भने, ‘विषयलाई सही ढङ्गले अघि बढायौं भने इतिहासले हामीलाई सम्मान गर्नेछ ।’

उनले विजयपुर दरबार क्षेत्रमा तत्काल हुने गतिविधिबारे वडा कार्यालय र उपमहानगरपालिकालाई जानकारी गराउनसमेत सम्बन्धित पक्षलाई आग्रह गरे ।

विजयपुर दरबार क्षेत्रको अपनत्वलाई लिएर पछिल्लो समय राई र लिम्बू समुदायसँग सम्बन्धित संस्थाबीच मतभेद देखिँदै आएको छ । विवादको दीर्घकालीन समाधानका लागि ऐतिहासिक तथा पुरातात्त्विक तथ्यलाई आधार बनाउने, सरोकारवाला पक्षबीच संवाद जारी राख्ने र तत्काल हुने गतिविधिलाई स्थानीय तहको जानकारीमा सञ्चालन गर्ने विषयमा बिहीबारको छलफल केन्द्रित भएको छ ।

आगामी छलफलका लागि धरान उपमहानगरपालिकाले सहजीकरण गर्ने र विवाद निरुपणमा सहजीकरण गर्ने कार्यवहाक प्रमुख बेघाले बताए । उनले किरात राई यायोक्खाको निवेदनका आधारमा छलफलमा किरात याक्खा छुम्मा, किरात सुनुवार समाज र विजयपुर गढी संरक्षण समितिलाई समेत आगामी छलफलमा सहभागी गराउने बताए ।